Elmar van de Ree

Thomas Mann op zoek naar vrijheid

Behalve voor de gebeurtenissen in de oorlog zelf, hebben twee oorlogsmusea – het Vrijheidsmuseum in Berg en Dal en het Infocentrum WO II te Nijmegen – in het Rijk van Nijmegen (terecht) ook aandacht voor de aanloop naar de oorlog. We kunnen de oorlog immers niet goed duiden, zonder de voorgeschiedenis te kennen. Een ontwikkeling die zich in genazificeerd Duitsland al snel voordeed was de inperking van de vrijheid van meningsuiting. Iemand die hiermee te maken kreeg was de schrijver Thomas Mann.

Thomas Mann

Thomas Mann

De Nobelprijswinnaar Thomas Mann (1875 – 1955) wordt gezien als een van de grootste Duitse auteurs van de twintigste eeuw. In 1936 vertrok hij uit nazi-Duitsland, onder andere omdat zijn vrouw als joodse gezien werd door de nazi’s. Mann was een politiek betrokken schrijver – gevoed door de tijd waarin hij leefde. In een interview met het Algemeen Handelsblad in 1939 zei hij daar zelf het volgende over: “Geen enkele kunstenaar zal er in een tijd als deze meer in kunnen slagen om het artistieke en het politieke van elkaar te scheiden. Dat zit – helaas of niet helaas – thans wel onverbrekelijk aan elkaar vast”. Hij liet er dan ook geen misverstand over bestaan aan welke kant van het politieke spectrum hij zich bevond: die pal tegenover het fascisme. Hij had in 1939 “geen woord goeds (..) voor het fascisme”.

Bron: Vrijheidsmuseum & Infocentrum WO II

Het Probleem van de Vrijheid

Zijn denkbeelden zette hij verder uiteen in een (verboden) speech uit 1936, Het Probleem van de Vrijheid. Hij noemde hierin het socialisme en democratie “tweelingbroeders, welke beide voorkomen uit het Christelijk geloof in liefde voor het menschdom”. Het waren dan ook die twee maatschappij-ideeën die Mann tegenover het fascisme plaatse: vrijheid (democratie) en gelijkheid (socialisme). Het was een “vrijheid met geweten” waarbij de politiek groot onrecht – denk aan armoede – diende te voorkomen, en de burger zijn vrijheid vrijwillig diende te beperken in het belang van het grote geheel. Het fascisme stond hier haaks op en zou de beschaving uiteindelijk vernietigen, omdat het ‘’totaal geweld’’ nastreefde, aldus Mann. Een democratische en socialistische maatschappij moest de tolerantie voor een beweging die de beschaving bedreigde, beperken.

Het komt wellicht niet als verrassing dat het in nazi-Duitsland verboden was deze speech van Mann gedrukt te verspreiden. Gelukkig was Nederland (nog) vrij van dergelijk juk en in 1939 werd de speech als boekje uitgebracht in Nijmegen. Vanaf daar werd het ook over de grens naar Duitsland gesmokkeld – van het vrije Westen naar het onvrije Oosten..

Bron: Vrijheidsmuseum & Infocentrum WO II

Verenigde Staten

In 1939 waren Mann en zijn vrouw zelf inwoner van de Verenigde Staten van Amerika geworden. Hier zouden ze tot drie jaar van Manns dood in 1955 blijven wonen. Na de oorlog terugkeren naar geboorteland Duitsland zag Mann niet meer zitten, zo verklaarde hij in 1947: “Bovendien heb ik een zekere wrevel tegen hen, die met mij hadden moeten emigreren in 1933, maar in Duitsland bleven en medeprofiteerden toen het nationaal-socialisme in opkomst was. Thans beroemen zij zich erop dat zij Duitsland in de moeilijke jaren niet in de steek lieten, terwijl de emigranten in het buitenland een prettig leventje leidden.” 

Dat Mann niet tot zijn dood in Amerika is blijven wonen, was niet geheel vrijwillig. Het is wrang, maar de gevluchte voor onderdrukking in Duitsland, moest ook Amerika ontvluchten in de vroege jaren vijftig. Thijs Kleinpaste, auteur in de Groene Amsterdammer, reconstrueert als volgt: Mann werd in de vroege jaren vijftig – toen de Amerikaanse overheid overal en nergens communisten achter de boom zag zitten – gebrandmerkt als ‘fellow traveler’ door de FBI. Het werd een heksenjacht die Mann deed denken aan de periode dat hij in Hitlers Duitsland woonde: “De zieke, verstikkende atmosfeer in dit land onderdrukt me (…) Ik heb geen wens om mijn botten hier te rusten te leggen in deze zielloze bodem, waar ik niets aan verschuldigd ben, en die mij niet kent.” Aldus vertrok hij na wederom in de problemen te zijn gekomen vanwege zijn ideeën, van het Vrije Westen naar het Vrije Westen (Zwitserland) ditmaal.

Vrijheidsmuseum & Infocentrum WO II

In het Vrijheidsmuseum is momenteel, naast de vaste opstelling, de wisselexpositie ‘de Tweede Wereldoorlog in films’ te zien. Deze tijdelijke expositie brengt de magie van het witte doek naar het museum. Ervaar een zinderende reis tussen feit en fictie! Nog  te zien tot en met januari 2021.

In het Infocentrum WO II is ook een wisselexpositie te zien (tot en met 15 november 2020) gebaseerd op dat thema: ‘behind-the-scenes’ foto’s van de filmset van ‘A Bridge Too Far’. De foto’s zijn genomen door Reineke Kramer, de productie-assistente van destijds, en figuranten die meespeelden: Cees Lange en Ton van Roozendaal. Originele beelden die niet alleen een andere kant van de beroemde film laten zien, maar ook een boeiend tijdsbeeld geven van de jaren ’70.