Lynn van Ewijk

Panters, keizers, wierook en rijke kleuren

De gebroeders Van Lymborch brachten de middeleeuwen tot leven. Hun geschilderde miniaturen zijn zo gedetailleerd en vernieuwend dat de broers Herman, Paul en Johan nog steeds gezien worden als de grondleggers van de westerse kunst.

Met inspiratiebronnen van over de hele wereld schilderden ze werken waarin culturen samenkwamen. Zoals Aanbidding der wijzen waarin het oosten en het westen elkaar ontmoeten.

Detail van de Aanbidding der wijzen

Al op jonge leeftijd leren de Nijmeegse broers verschillende ambachten van hun vader, broer en opa. Ze maken kennis met heraldische schilderingen, verluchting, goudsmederij en textielbewerking. Vaardigheden waar ze later nog veel aan zullen hebben. De broers hebben talent en dit blijft niet onopgemerkt.

Ze maken vele verre reizen, onder andere naar Parijs. Toentertijd de andere kant van de wereld. Daar ontmoeten ze talloze grootheden uit die tijd. Zo maken ze kennis met Philips de Stoute – de hertog van Bourgondië – en de Parijse hertog Jean de Berry. Deze vorsten worden de belangrijkste opdrachtgevers van de broers. Ze openen ook de deur naar een nieuwe wereld voor Herman, Paul en Johan: het nog onbekende oosten.

Deze nieuwe wereld wordt een grote inspiratiebron. Middels grootse bibliotheken en verzamelingen van edelen leren ze over andere culturen. Voor het eerst zien ze kamelen, panters, leeuwen, zwarte mensen, Arabisch schrift en kleding die anders is dan ze gewend zijn. Ze vinden al dat nieuws in boeken en soms zien ze al dat vreemds in het echt, tijdens verre reizen die ze maken.

Ze krijgen meerdere opdrachten aangeboden van de Parijse hertog Jean de Berry, waaronder de samenstelling van het getijdenboek Les très riches heures du Duc de Berry. Dit boek wordt nu nog steeds gezien als één van de mooiste manuscripten uit de middeleeuwen. Het hoogtepunt van de gotische kunst. De broers konden het het boek zelf helaas niet afmaken, omdat ze alledrie overleden tijdens het maken van dit prachtige werk.

De Aanbidding der wijzen

Aanbidding der wijzen, Gebroeders van Lymborch in Les Très Riches Heures du duc de Berry. 1412/16. Musée Condé Chantilly

Een miniatuur waarin het oosten en het westen mooi samenkomen, is de Aanbidding der wijzen. Dit is de opvolger van het verhaal dat verteld wordt in de Ontmoeting der wijzen. Door deze twee werken naast elkaar te plaatsen, ontstaat er een tweeluik dat het verhaal van de drie wijzen uit het oosten vertelt.

Op de Aanbidding der wijzen zien we verschillende elementen die verwijzen naar het verhaal van de drie wijzen. We zien de heldere ster in de lucht die de wijzen naar Jezus heeft geleid, de stal op de voorgrond, de engelenkoren linksboven in de hoek, de herders en natuurlijk de drie wijzen bij het pasgeboren kindje Jezus. In de verte is nog een glimp van de stad Bethlehem te zien. Aspecten die onmisbaar zijn bij onze vertelling van de geboorte van Jezus.

Ook zijn er elementen afgebeeld die voor vele middeleeuwse westerlingen nog onbekend waren, die ze nooit eerder hadden gezien. Deze onderdelen zijn opmerkelijk omdat ze zo gedetailleerd en natuurgetrouw zijn afgebeeld.

Panters

Op de voorgrond zijn meerdere panters te zien. De vacht van de panters wordt gevormd door een zorgvuldig geschilderd patroon. De haren zijn duidelijk te zien. De tongen van de panters hangen uit hun bekken, ze likken de vacht op hun poten. De broers konden deze panters zo nauwkeurig afbeelden, omdat ze de dieren tijdens hun reis in het echt hadden bestudeerd. Niet alleen het uiterlijk is realistisch weergegeven. De broers bestudeerden ook het gedrag en gebruikten die kennis bij het schilderen.

De geschenken van de wijzen

Waarschijnlijk is het aantal wijzen, drie, ooit ontstaan tijdens de overlevering van het verhaal. De wijzen brengen namelijk drie geschenken mee voor het kindje Jezus: goud, mirre en wierook. De geschenken representeren de niet-Joodse wereld en waren de meest waardevolle goederen uit deze tijd. In de Aanbidding der wijzen houden de wijzen verschillende gouden, versierde kelken vast die ze aanbieden aan Jezus. Hoogstwaarschijnlijk dus gevuld met mirre en wierook. 

Kleding en kleurgebruik

Het Parijse hof ontving regelmatig bezoek, zo ook van de Byzantijnse keizer en zijn hofhouding. De broers konden met eigen ogen aanschouwen hoe ze gekleed gingen; welke stoffen en kleuren er gebruikelijk waren in het Byzantijnse rijk. Goud en lapis lazuli blauw zijn kenmerkend voor het oosten en keren ook terug in deze afbeelding. Verschillende figuren dragen gewaden die versierd zijn met deze kleuren. Zoals de knielende man op de voorgrond, gekleed in een gouden gewaad met daarover heen een blauwe mantel met een gouden patroon op de randen. De kleding is rijkelijk versierd; een bevestiging van de deskundigheid van de gebroeders Van Lymborch.

Bethlehem

De opdrachtgever – de Parijse hertog Jean de Berry, de hertog van de Bourges – heeft er zijn eigen stempel op gedrukt. Rechtsboven op de afbeelding zien we Bethlehem afgebeeld, naar het voorbeeld van de Franse stad Bourges. Belangrijke elementen van dit stadsgezicht, zoals de toren van de Saint-Étienne kathedraal en de Sainte-Chapelle, zijn te zien in de rechterbovenhoek.

De verschillende reizen brachten de gebroeders Van Lymborch ver van huis, naar een totaal andere wereld. De miniaturen die samen het boek Les Très Riches Heures du Duc de Berry vormen, bevatten veel nieuwe technieken en laten zien wat ze allemaal heeft geïnspireerd.

Gebroeders van Lymborch Huis

Wil je meer te weten komen over deze middeleeuwse kunstenaars? Bekijk dan de website van het Gebroeders van Lymborch Huis in Nijmegen. Hier is meer te lezen over het werk van deze miniaturisten. Gedurende de Maand van de Geschiedenis besteedt het Gebroeders van Lymborch Huis aandacht aan de oosterse invloeden in het werk van de Gebroeders van Lymborch.