Rob van Oijen

Joyce verlegde de focus naar de figurant

De schilderijen zijn soms al meer dan drie eeuwen oud. En al die jaren draaide het – niet heel gek natuurlijk voor een portret – om de persoon centraal in beeld. Maar vaak is er meer te zien in de werken. Een bijzonder interieur, een appetijtelijke fruitschaal, een weelderige bos bloemen… of een zwarte figurant.

In 2011 begon Joyce Vlaming aan een heel bijzonder project. De kunstenaar spoorde zeventiende en achttiende eeuwse portretschilderijen van de beau monde van Nederland af naar deze bijfiguren. Door middel van fotografie verwisselde ze de hoofd- en bijrol in het schilderij.

Leopold ca. 1725-1749 (geboortenaam onbekend). Foto: Joyce Vlaming

De aanleiding waren de gesprekken met haar internationale klasgenoten tijdens haar studie. Ze kwamen bij Joyce regelmatig met vragen over Zwarte Piet. Het zette haar aan het denken. En aan het werk.

Ze ging op zoek naar portretten waar een zwart bijfiguur naast een wit hoofdpersoon staat afgebeeld. Jongens, maar soms ook meisjes, die altijd anoniem bleken te zijn. En waarvan bovendien werd aangenomen dat ze fictief waren. Veel kunsthistorici betitelden ze als stijlfiguren. Een luxe-accessoire, een statussymbool.

Onterecht. Joyce ontdekte dat er veel historische figuren tussen zaten. Met behulp van Google, archieven, registers en boeken tekende ze hun verhaal op. Later kwam daar de hulp van onderzoeker Annemieke van der Vegt nog bij. Het project raakte in een stroomversnelling.

De werkwijze: Joyce fotografeerde haar studieobjecten van dichtbij. Heel dichtbij, zodat het fotoportret soms nog steeds op een schilderij leek. Vervolgens maakte ze een foto van het gehele doek, als context. Tezamen met de research vormt het de tentoonstelling Act II, 12 Portraits.

Zoals Joyce dat deed met het werk Portret van Johanna Charlotte van Anhalt-Dessau (1682-1750) met een bediende. Die bediende is hoogstwaarschijnlijk Leopold, de naam die hij kreeg bij zijn doop. Mogelijk vernoemd naar de broer van de geportretteerde vrouw. Ondanks zijn status van tot slaaf gemaakte, verdiende hij wel een gemiddeld salaris. Leopold beschikte over bepaalde privileges. Zijn leven was verder compleet afhankelijk van de persoon bij wie hij in dienst was.


Rozet

Voor Rozet selecteerde Joyce drie schilderijen uit verschillende particuliere en museale collecties in Nederland. De portretten van de zwarte – voormalig – figuranten zijn te zien naast beelden van de originele werken in hun context. Gratis toegankelijk en te zien tot en met 30 november 2020.