Lynn van Ewijk

Hoe kasteel Doornenburg in Kleefse handen belandde

Het middeleeuws kasteel Doornenburg is gelegen in een uithoek van Gelderland. In de Betuwe waar de Rijn en Waal splitsen, staat de eeuwenoude burcht die het familiebezit is geweest van verschillende welgestelde Gelderse families.

Jaren geleden is er in een Duits familiearchief een document opgedoken waaruit blijkt dat er een strijd tussen oost en west is geweest. Een strijd om het bezit van het kasteel, eentje waar de meest heftige erfgrensruzie bij De Rijdende Rechter in het niets valt.

Sophia van Bylandt: vrouw van vele kastelen

Vanaf 1385 is kasteel Doornenburg in het bezit van de Van Bylandts. Met de toen Gelderse maarschalk Johan van Bylandt aan het hoofd, behoorde de familie toen al een hele tijd tot de machtigste en edelste families van Gelderland. In 1402 werd Doornenburg ook als Gelders bezit in het register van de Gelderse hertog opgenomen.

Sophia van Bylandt (1430-1498) werd geboren uit het tweede huwelijk van haar vader Johan. Ze had nog een zus – Margretha – en een halfzus – Elisabeth – uit het vorige huwelijk van haar vader.

Sophia van Bylandt, kasteel Doornenburg

Trouwen

Sophia trouwde met Reynalt van Homoet, de bezitter van het Gelderse kasteel Doorwerth. Reynalt overleed helaas snel. Later hertrouwde ze met Johan van Hemert. De twee bleven op kasteel Doorwerth wonen. Sophia werd de dame van dat kasteel en voerde deze taak gedreven uit. Ze was geen doorsnee middeleeuwse vrouw: Sophia overzag alles in het kasteel en had de touwtjes in handen.

In de huwelijkse voorwaarden van Sophia en haar eerste man Reynalt was het kasteel opgenomen. De Doornenburg was hun voorwaardelijke bruidsschat; pas na het overlijden van vader Johan zouden zij hier de eigenaar worden.

Huwelijksvoorwaarden Sophia van Bylandt en Reynalt van Homoet (1449), ingelijst, archief kasteel Doornenburg

En dat was precies het moment, dat alles misging. In 1453 overleed Johan, waarop Sophia het eigendomsrecht opeiste over de Doornenburg. De moeder van Sophia leefde op dat moment echter nog en had tot aan haar dood het recht van vruchtgebruik op de Doornenburg. De oudere zus van Sophia – Elisabeth -, die getrouwd was met een aanzienlijk Kleefs edelman, leefde ook nog en had ook nog rechten op financiële compensatie uit de erfenis. De Doornenburg betrof dus geen onbelaste erfenis. Om het vrij en onbelast in bezit te krijgen moest Sophia haar moeder en zus een financiële compensatie aanbieden. Ze kwamen overeen dat dit in gedeelten mocht worden afbetaald.

Van familieconflict tot rechtszaak

Het in Duitsland gevonden document, toont aan dat Sophia een aantal jaren achter elkaar geen financiële compensatie had betaald en een flinke schuld had opgebouwd. Ze was de afspraak met haar moeder en zussen niet nagekomen.

Alsof er nog niet genoeg familieleden betrokken waren, blijkt er uit het document dat er nog een derde partij een rol speelde in dit conflict. Adolf van Wylich, de zoon van Elizabeth van Bylandt, het neefje van Sophia. Hij nam het op voor zijn moeder. Op het moment dat Elizabeth het recht op de Doornenburg aan hem overdroeg, legde Adolf beslag op Doornenburg. Vanaf 1463 had hij het als borg in bezit en had de controle over het kasteel.

Gelre vs. Kleef

Die inbeslagname van Doornenburg, door een Kleefse heer, viel in die dagen echter niet bijzonder op. In Gelre speelden toen al enige tijd conflicten tussen de Gelderse hertog Arnold en zijn zoon Adolf die gesteund werd door zijn moeder Catharina, de dochter van de hertog van Kleef. In die tijd wisselden wel meer kastelen en/of steden plots van bezetting.

Toen hertog Arnold van Gelre in 1473 overleed werd de situatie er niet beter op. De rechten van diens zoon Adolf werden ontkend en de Bourgondische Vorst claimde Gelre met geweld. Hij kreeg daarbij steun van de hertog van Kleef. Ook Adolf van Wylick – één van de machtigste personen van het hertogdom – stond aan de zijde van Kleef.

Toen zijn moeder haar aan Doornenburg verbonden rechten op financiële compensatie aan hem overdroeg, hadden zowel Gelre als Kleef recht op het kasteel. Gedurende het conflict stonden de twee familietakken dus tegenover elkaar, als oost tegenover west. Sophia aan de ene kant en Adolf aan de andere.

De gevelsteen boven de deur van de hoofdburcht van de Doornenburg met daarop de familiewapens van drie geslachten die de burcht van de Gelderse hertog in leen hielden; v.l.n.r. Doornick, Bylant en Homoet. Fotograaf: Sjaak Veldkamp

Uitspraak

Er volgde een rechtszaak waarin alle kanten van de zaak belicht werden en waarin alle familiedocumenten aangaande het erfrecht op de Doornenburg besproken werden. Het rechtelijk besluit kwam in 1484.  Adolf werd eigenaar van de inboedel van het kasteel en mocht alle gedurende de in beslagleggingstijd geinde inkomsten uit de bijbehorende boerderijen en landerijen behouden. Het kasteel en bij behorende boerderijen en landerijen moesten echter weer overgedragen worden aan Sophia.

Kasteel Doornenburg