Erfgoed Gelderland

Het weeshuis van vrouwe Elisabeth van Culemborg

Door: Elisabeth Weeshuis Museum en mijnGelderland

In 1560 werd speciaal voor wezen een gloednieuw huis gebouwd met de erfenis van de schatrijke vrouwe Elisabeth. Dat was heel bijzonder, want meestal werden weeshuizen gevestigd in al bestaand huizen. Bij het complex hoorde ook een boerderij, een bierbrouwerij, een ziekenafdeling, een bakkerij en een kapel.

Jongensslaapzaal in het Elisabeth Weeshuis in de jaren 30 – maker onbekend
Bron: Online collectie Elisabeth Weeshuis Museum

Jongens en meisjes leven gescheiden in aparte vleugels van het gebouw. De leiding is lange tijd in handen van een echtpaar. Een of twee dienstmeiden helpen in de huishouding. De kinderen dragen allemaal een uniform met een E op de mouw. Ze krijgen in het weeshuis een opleiding, te eten en een dak boven hun hoofd. Rond hun achttiende jaar, als ze op eigen benen kunnen staan, verlaten ze het huis. Veel ruimtes in het gebouw herinneren aan de oude functie van het weeshuis, zoals de fraaie spinzaal, waar ooit de ‘maegdekens’ onder toeziend oog van de ‘binnenmoeder’ zaten te spinnen en te lezen.

Moeder Bosch met kinderen in de tuin van het Elisabeth Weeshuis in de jaren 30
Bron: Online collectie Elisabeth Weeshuis Museum

Minder wezen

In de twintigste eeuw neemt het aantal wezen steeds verder af. Door betere voeding, huisvesting en hygiëne verliezen kinderen minder vaak hun ouders. Het Culemborgse weeshuis raakt langzaam overbodig. In 1952 verlaat de laatste wees het gebouw. Nu zijn in het gebouw onder meer de bibliotheek en het Elisabeth Weeshuis Museum te vinden.

Culemborgse weeskinderen rond 1900

Online collectie

Bijna 5300 historische voorwerpen en foto’s uit de collectie van het Elisabeth Weeshuis Museum in Culemborg zijn vanaf de zomer van 2020 voor iedereen digitaal te bekijken. Waar voorheen ongeveer 1000 objecten te bekijken waren op CollectieGelderland, deed het museum de afgelopen weken een grote update.

Jean de Luxembourg en Elisabeth van Culemborg – CC0

Culemborgs erfgoed

Medewerker Jesse Krol: “Vele vrijwilligers en medewerkers werken al decennia aan het beschrijven en fotograferen van alles wat we in huis hebben, van bidprentjes tot schilderijen. Met deze update komt in één klap voor geïnteresseerden een schat aan informatie beschikbaar.” Het beschrijven van de collectie Culemborgs erfgoed is nog niet klaar: “Het is een continu proces om de informatie die we hebben aan te vullen en te verbeteren. We hopen dat nu meer mensen toegang tot de collectie hebben, er ook meer opmerkingen binnen komen via de reactiefunctie. Dat helpt ons weer verder.”


Elisabeth Weeshuis Museum

Nu we dit jaar 75 jaar vrijheid herdenken, eert het weeshuismuseum de onderduikverleners met de tentoonstelling Schuilen. Er blijken in Culemborg talloze adressen te zijn geweest waar onderduikers een veilige plek vonden. Op een grote stadsplattegrond staan de schuiladressen aangegeven. Vaak met een bijzonder verhaal. Tot en met 3 januari 2021 is in het Elisabeth Weeshuis Museum de tentoonstelling Schuilen – onderduik in Culemborg 40-45 te zien. 

MijnGelderland

Dit verhaal is tot stand gekomen met hulp van MijnGelderland. MijnGelderland.nl is het startpunt voor iedereen die geïnteresseerd is in het erfgoed in onze provincie. De website vertelt de geschiedenis van Gelderland, in canons, routes, specials en losse verhalen.