Lynn van Ewijk

Het verleden schuilt in de stenen

In het derde kwart van de negentiende eeuw werd in Apeldoorn een spoorlijn aangelegd. Dit zorgde ervoor dat de stad aantrekkelijk werd voor mensen van buitenaf. Vanuit het hele land trokken welgestelde mensen naar de Gelderse plaats. Apeldoorn voldeed aan de wensen van deze rijke inwoners om in een groene omgeving te wonen en toch de sociale voorzieningen van de stad te behouden.

De Parkenbuurt werd tot leven gewekt. Dit nog onbewoonde gedeelte groeide snel uit tot een villawijk ten noorden van het centrum. De connectie met Indië en de koloniale geschiedenis maken deze wijk een interessant onderdeel van het Apeldoornse erfgoed.

Oranjepark ca 1890. Bron: CODA Apeldoorn

De Parkenbuurt

De naam die deze nieuwe villawijk heeft gekregen, komt voort uit de vier parken die in deze wijk te vinden zijn. Deze parken zijn groots opgezet, vol groen en geïnspireerd door het Engelse landschap dat rust en ruimte uitstraalt. Hoge bomen, brede paden en veel water.

De wijk staat bekend om de verschillende architectonische bouwstromingen die er te vinden zijn. De allereerste villa’s werden in het zuiden van de wijk gebouwd en zijn voorzien van neoclassicistische invloeden. Omgeven door grote tuinen.

Het grootste gedeelte is echter gebouwd tussen 1890 en 1940. Aan het eind van de negentiende eeuw werden er villa’s ontworpen die aansloten bij het groen van de parken. De eerste villa’s verschenen rond 1880 en werden rond het Oranjepark gebouwd aan de Regentesselaan en de Jhr. Molleruslaan. Dit resulteerde in een bouwstijl die het tegenovergestelde is van het strakke en symmetrische neoclassicisme. De huizen waren van verschillende hoogtes en asymmetrisch. Het was een periode van overdaad en complexiteit. Rond deze tijd verrees er bij het station ook al een klein villapark rond het Sophiapark, dat nu is verdwenen.

Huis ‘De Pasch’, Regentesselaan, architect H.A. Wegerif, in 1912. Bron: CODA Apeldoorn
Prins Hendrikplein, 1877, Architect: nog onbekend

Vanaf de twintigste eeuw werd de architectuur weer iets eenvoudiger. De vormen werden strakker, de villa’s kleiner. Langzaamaan werden er steeds meer huizen gebouwd in de cottagestijl; huizen met lage gevels, rieten daken, erkers en ramen met kleine ruitjes. Deze huizen leken op de huizen die vaak in realistische, idyllische landschapsschilderijen te zien waren.

Huis Toetoepan, in 1924, Anna Pauwlonalaan, Architect/aannemer: G.J. Slijkhuis

Veranda’s en serres

Een deel van de nieuwe bewoners was voormalig Indiëganger. Deze oudmilitairen waren onderdeel van het KNIL of werkten als plantagehouder in de kolonie Nederlands-Indië. In Indië waren zij belangrijke personen en hadden zij een ruim huis met grote tuin. Deze levensstijl wilden ze na hun terugkeer naar Nederland meenemen naar hun nieuwe woonplaats Apeldoorn.

Velen lieten een veranda en een serre aan hun huis bouwen. Dit ondanks het slechte Nederlandse klimaat. Deze glazen constructies waren in Indië een belangrijk onderdeel van het huis. Ze zorgden ervoor dat er zelfs met minder mooi weer genoten kon worden van het landschap. Deze gedeeltes van het huis waren een verlenging van de tuin, het leek alsof je buiten zat.

Villa Casa Bianca, Mariannalaan, in 1904, Architect: A. van Driesum

Af en toe werd er op een andere manier een verwijzing gemaakt naar het verleden in Indië. In opdracht werden er niet-westerse elementen toegevoegd aan sommige villa’s. Een voorbeeld hiervan is de aangebouwde pagode bij een villa in Berg en Bos. Het is een vrije interpretatie van een pagode. Het bestaat voor een deel uit Chinese vormen maar bevat ook elementen van de jugendstil. Verschillende huizen hebben ook Indische namen gekregen, deze zijn nog steeds te zien op de gevels.

Straatnamen

In de Parkenbuurt zijn er verschillende straatnamen die verbonden zijn met het koloniale verleden van Nederland. De straten zijn vernoemd naar bekende KNIL-militairen. Onder andere naar ‘Atjeh-generaals’ zoals Van Heutsz, Van Swieten en Van der Heijden. Deze namen werden toentertijd geroemd om hun prestaties voor Nederland, maar ontvangen steeds vaker kritiek wegens de misstanden waar zij medeverantwoordelijk voor waren in Nederlands-Indië.


Erfgoedplatform Apeldoorn

Het Erfgoedplatform Apeldoorn besteedt aandacht aan het erfgoed in en rondom de stad. Het (koloniale) verleden van Nederland wordt op verschillende manieren levend gehouden. Denk aan activiteiten voor belangstellenden, publicaties en renovaties.

Historicus Frederik Erens is de expert van de Parkenbuurt en heeft een fietsroute gemaakt die langs verschillende villa’s komt en de architectonische keuzes uitlegt. Ook raadt hij bezoekers aan om zelf eens een kijkje te nemen in deze indrukwekkende buurt.