Lynn van Ewijk

Een collectorsitem uit de zeventiende eeuw

De wereld ligt aan iedereens voeten omdat zij wordt vastgelegd in atlassen en kaarten. Eén van de bekendste atlassen is de Atlas Maior, gedrukt door de Amsterdamse familie Blaeu. De atlassen van dit familiebedrijf waren in de zeventiende eeuw zo populair dat ze wereldwijd verkocht werden. Wel alleen aan de rijksten der aarde. Erfgoedcentrum Rozet heeft een aantal van deze atlassen in bezit en gedigitaliseerd. Zodat nu iedereen ze kan bewonderen.

De Atlas Maior in de originele kast. Een echt pronkstuk. Afbeelding afkomstig van Rozet Arnhem.

Eeuwenoud en functioneel

De familie Blaeu is zeker niet de enige die de waarde van atlassen inzag. Het in kaart brengen van de wereld is onderdeel van een lange traditie die begint in de Griekse en Romeinse tijd. De Grieken en Romeinen maakten kaarten om anderen te laten zien hoe de wereld eruitzag. De details ontbraken echter vaak en ook de verhoudingen klopten niet helemaal, omdat de teksten van schrijvers werden gebruikt als basis.

De oudste gedetailleerde kaarten zijn afkomstig uit het oude China en het Midden-Oosten. Ze hadden een duidelijke functie, namelijk een kadasterfunctie. De kaarten werden zo precies mogelijk getekend om grondbezit vast te leggen.

Bij de zeevaart waren kaarten onmisbaar. Vanaf de dertiende eeuw werden niet alleen de landen in kaart gebracht, maar ook de zeeën en oceanen. Aan de hand van deze kaarten wisten zeelieden in welke richting ze voeren en welke gedeelten van de wereld ze passeerden. Zeelieden waren in de zeventiende eeuw – ten tijde van de firma Blaeu – een belangrijke doelgroep.

Vanaf de zeventiende eeuw kregen kaarten, maar voornamelijk atlassen ook een nieuwe functie. Ze werden het symbool van rijkdom en kennis. Iedereen die iets voorstelde en dit ook wilde laten zien, probeerde de mooiste en meeste gedetailleerde atlas te bemachtigen. De Atlas Maior van de familie Blaeu werd een pronkstuk in elke boekenkast.

De familie Blaeu

De zeventiende eeuw was een periode van welvaart voor de Nederlandse hoofdstad Amsterdam. Deze stad werd het centrum van de internationale handel. Hier had men toegang tot internationale contacten, financiële middelen en een afzetmarkt voor de kaarten en atlassen.

De vele zeelieden hadden behoefte aan gedetailleerde kaarten als navigatiemiddel, maar ook de burgers waren nieuwsgierig geworden naar de rest van de wereld: het onbekende. Deze hunkering naar het ontdekken van de grootsheid van de aarde leidde tot de bereidheid om veel te betalen voor de atlassen van firma Blaeu.

De familie Blaeu combineerde eeuwenoude overlevering van kennis over de wereld en cartografie met de meest recente ontdekkingen die werden gedaan tijdens ontdekkingsreizen. Hun gunstige positie vlakbij de Amsterdamse haven zorgde ervoor dat zij als eerste toegang hadden tot informatie van over de hele wereld.

De kaarten die de familie Blaeu maakte, hebben veel invloed gehad op het wereldbeeld van de burgers uit de zeventiende eeuw. Vele andere cartografen baseerden hun kaarten en atlassen op de kaarten van de familie Blaeu en probeerden deze ook te evenaren of te overtreffen in de hoop dat zij ook een unieke handelspositie konden verwerven.

Atlas Maior. Derde stuck der Aerdrycksbeschryving, welck vervat de Nederlanden. Via gelderlandinbeeld.nl

De Atlas Maior

In 1662 introduceert Blaeu zijn Atlas Maior (grote atlas), eerst in het Latijn, maar kort daarna ook in het Frans, Nederlands, Spaans en Duits. Het wordt gezien als het Nederlands cartografisch hoogtepunt van de Gouden Eeuw. Het is het grootste en duurste boekwerk uit de zeventiende eeuw.

De eerste versie bestond uit elf banden die in totaal bijna zeshonderd kaarten bevatten. Deze versie bestaat uit meer dan drieduizend pagina’s vol geografische en historische wetenswaardigheden over de wereld. De kaarten beslaan de landen in West-Europa, Afrika, Amerika en Azië. De hoeveelheid kaarten laat zien hoeveel kennis er werd opgedaan door de overlevering van oude kennis en natuurlijk de nieuwe kennis die opgedaan werd in Amsterdam.

Niet alleen de hoeveelheid kennis, maar ook de manier waarop deze kennis was samengesteld, droeg bij aan de onbetaalbaarheid van de atlas. De atlas werd gedrukt op papier en werd gebonden in perkament of leer. De keuze voor het bindenlag bij de koper. Hierdoor kon de koper de atlas zelfs laten personaliseren, met bepaalde stempels op de band. De afbeeldingen werden met de hand ingekleurd, net als de kaligrafie. In totaal kostte een atlas meer dan vierhonderd gulden. Dat was meer dan het jaarsalaris van een geschoolde arbeider.

Digitaal

De Atlas Maior is niet te vergelijken met Google Maps dat wij tegenwoordig gebruiken. De atlas bevat vele afbeeldingen en achtergrondinformatie en is om deze reden minder geschikt om snel de weg te vinden. Wel is het een lust voor het oog. Deze bijzondere atlas is ook online te bekijken. Deze digitale versie laat zien dat er niet alleen kaarten zijn opgenomen in de atlas. Er is ook veel aandacht besteed aan de informatie over de verschillende werelddelen en landen.

Een landkaart van Mid-Oost Afrika (Ethiopie|Kenia|Eritrea|Djibouti|Somalia|Tanzania|Uganda|Rwanda|Burundi|Democratische Republiek Kongo)