Mijke Pol

De Oude Calixtus en haar vele gedaantes

Door Mijke Pol, in samenwerking met Ben Verheij (voorzitter Stichting Oude Calixtus)

Jaren geleden was er eens een experiment. Onderzoekers verwijderden alle kerktorens op foto’s van stadssilhouetten. Ze legden deze bewerkte foto’s voor aan mensen die hun eigen stad door en door kenden. Inwoners die aan een fractie van een beeld genoeg hadden om hun stad te herkennen. Maar op de plaatjes zonder de torens, zagen mensen hun eigen stad niet meer. Ze hadden géén idee waar ze naar keken. De conclusie: kerktorens zijn bepalend voor een stadsgezicht en maken een stad herkenbaar.

De Oude Calixtus. Bron: still uit de video van Paul van Druten

Groenlo heeft ook zo’n toren. De Oude Calixtus is voor de inwoners van Groenlo al eeuwenlang belangrijk. Al in de negende eeuw was er sprake van een eerste kerkje. In de elfde eeuw werd zij de hoofdkerk voor de wijde omgeving en eind veertiende eeuw krijgt ze een flinke toren. De huidige vorm van de kerk dateert uit het einde van de vijftiende eeuw.   

Slag om Grolle

De kerk heeft in haar geschiedenis zes belegeringen doorstaan waarvan vijf tijdens de Tachtigjarige Oorlog, de laatste tijdens het Rampjaar in 1672. De kerk wisselde met de verschillende overheersers mee van geloofsbelijdenis. Tussen de belegeringen door werden de muren en grachten van Groenlo steeds verder uitgebouwd en versterkt.

Nadat Groenlo in 1627 definitief protestants geworden was, werden er verschillende gebreken aan het kerkgebouw geconstateerd. De kerk had flinke schade opgelopen tijdens de oorlogsjaren.

Interieur

Wie de Oude Calixtus nu bezoekt, ziet nauwelijks nog iets terug van het interieur zoals dat in de zeventiende eeuw was. De kerk heeft van binnen tegenwoordig een vrij lege en sobere uitstraling. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte de kerk zwaar beschadigd door een vliegtuigbom. Dit leidde tot restauraties in de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw. In 1963 is het interieur van de kerk gepleisterd.

De kerk heeft voor de Reformatie waarschijnlijk een rijk en bont interieur gehad. Vroeger stonden er verschillende beelden in de kerk. Hiervan zijn er slechts enkele bewaard gebleven. Wat men echter nog wel tegenkomt zijn bouwsculpturen. Dit zijn kleine architectonische beeldhouwwerken in de vom van bewerkte sluitstenen (20 stuks), kraagstenen (38 stuks) en kapitelen (16 stuks). 

De kerk torent uit boven de stad Groenlo. Bron: still uit de video van Paul van Druten

Zo zijn er sluitstenen met heiligen en ridders te ontdekken, kraagstenen met bustes van mannen en vrouwen, een leeuwenkop en een demonenkop. Waarschijnlijk hebben deze middeleeuwse sculpturen niet een hele sterke betekenis. Sommige kunnen moraliserend zijn, maar waarschijnlijk zijn deze bouwsculpturen vooral gewoon aangebracht ter vermaak.

Tot de andere interieuronderdelen van vóór de Reformatie behoort het Romaanse doopvont. Dit is het oudste stuk in de kerk, gemaakt rond 1200. En ook de Middeleeuwse koorbank (ca. 1500) – waarvan er in Gelderland maar bijzonder weinig bewaard zijn gebleven – vormen het bewijs van de oude geschiedenis van de kerk.

Ook liggen er nog zo’n vijftig oude grafzerken in de kerk. Veel van de zerken zijn aan het oppervlak erg versleten en hierdoor moeilijk leesbaar. Ook zijn er verschillende zerken die niet gedateerd zijn. De oudste zerk waarvan de datum bekend is, dateert uit het jaar 1596 en de jongste zerken zijn uit het einde van de achttiende eeuw.

De Oude Calixtus in beeld gebracht met een drone. Bron: Paul van Druten

Muurschildering

De kerk heeft verschillende muurschilderingen gehad. De meeste van deze schilderingen zijn tijdens de restauratie in de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw verdwenen. Eén schildering is behouden gebleven: een laatmiddeleeuwse afbeelding van drie van de twaalf apostelen op de noordzijde van het koor. Deze schildering stamt uit de vijftiende eeuw.

De schildering was onderdeel van een apostelcyclus, vaker aangetroffen in laatmiddeleeuwse kerken in oost Nederland. De apostelcyclus gaat uit van de twaalf apostelen als dragers van het geloof, als de steunpilaren van de kerk. Tijdens de Reformatie is de schildering ernstig beschadigd. Dat is te zien aan de zware krassen ter hoogte van de hoofden en handen. 

De Oude Calixtus

Wie de Oude Calixtus wil bezoeken, reist af naar Groenlo. Het gebouw is niet alleen een fraaie laatmiddeleeuwse kerk, maar ook een multifunctioneel podium. Een aangename omgeving voor rouw en trouw, een ‘marktplaats’ voor vraag en aanbod en een ontmoetingsplek voor educatie, cultuur, religie en ontspanning.