Lynn van Ewijk

De grote onbekende van de Bergense School

Gelderland is niets zonder haar idyllische Veluwe. Althans, spreekwoordelijk dan. Dit uitgestrekte landschap was jaren geleden een thuis voor verschillende kunstenaars die de Randstad achter zich lieten. Het Noord-Veluws Museum in Nunspeet toont het werk dat geïnspireerd is op de omgeving.

Lynn van Ewijk sprak Margot Jongedijk – conservator van het museum – over de schilder Frans Huysmans, die zijn inspiratie zocht op de Veluwe. Een schilder met tot op de dag van vandaag een mysterieus levensverhaal, en onderwerp van een nieuwe tentoonstelling.

Zelfportret van Frans Huysmans met zijn hond

Kant en klaar

De meeste bezoekers denken dat een expositie met in de hoofdrol een kunstenaar simpel in elkaar te zetten is, meent Jongedijk van het Noord-Veluws Museum. Alles lijkt kant en klaar: er is een naam, er zijn kunstwerken en soms zelf een complete biografie waarin de levensloop en de werken in een verhaal samenkomen.

De werkelijkheid is anders. Om een nieuwe tentoonstelling vorm te geven, wordt er achter de schermen veel werk verricht. Het begint met de keuze voor een schilder. Dit keer hadden ze ‘er gewoon zin in’ om Frans Huysmans te kiezen.

“Er zijn zo veel kunstenaars om uit te kiezen, zegt Jongedijk. “Zoveel verhalen, stijlen en schilderijen. Maar soms spreekt iets je gewoon aan. De mooiste tentoonstellingen ontstaan vaak uit onbekende verhalen, en over Huysmans is nog lang niet alles bekend.”

Bergense School

Frans Huysmans is één van de onbekendere schilders van de Bergense School. In het Noord-Hollandse plaatsje Bergen ontstond in de jaren 1914-1920 van de vorige eeuw een kunstenaarsbroedplaats. De Bergense School is de kunststroming die daar uit voortkwam. Kenmerkend voor die stroming: de expressionistische schilderkunst met kubistische invloeden.

Jongedijk: “Huysmans’ werk is eveneens expressionistisch, hij maakte gebruik van grove penseelstreken. Ook kubistische elementen – zoals geometrische vlakken en abstracte vormen – zijn een terugkerend ingrediënt. Zijn kleurgebruik wisselt. Soms zijn het de donkere tinten, passend bij de Bergense School. Andere werken zijn kleurrijk zoals we vaker zien bij expressionisten.”

Frans Huysmans, Winter, 1949. Olieverf op doek, 50 x 70 cm. Bron: Collectie Gemeente Nunspeet

Randstad

Huysmans groeide op in het westen van het land; in 1855 werd hij geboren in Utrecht. Er is nog weinig bekend over zijn levensloop. Hij is meerdere malen getrouwd geweest en dit heeft invloed gehad op de overlevering van informatie, veel documenten zijn verloren gegaan. De grote lijnen zijn wel terug te vinden, maar vooral achterliggende motivaties van Huysmans blijven onbekend.

“Wat we wel weten is dat hij in Amsterdam en Antwerpen verschillende kunstopleidingen volgde” zegt Jongedijk. “Naast zijn kunstwerken maakte hij ook decorstukken voor theaters en werkte hij mee aan de kostuums. Hij kreeg veel decoratieve opdrachten gedurende zijn leven.”

Volgens haar is zijn schilderstijl door de jaren heen veranderd. “Zijn werk uit de jaren twintig bevat veel details en sluit meer aan bij het realisme dan bij het expressionisme. In Bergen werd hij juist een van de eerste schilders die het expressionisme naar buiten bracht.”

De Veluwe als inspiratie

De jaren twintig bracht Huysmans door in Schoorl en Bergen maar halverwege de jaren dertig vertrok hij naar Nunspeet. Het is nog niet duidelijk waarom. Jongedijk: “Het kan zijn dat Huysmans zich liet meevoeren door de kunstenaarsstroom. Veel kunstenaars vertrokken in deze tijd uit de Randstad om de ongerepte natuur te schilderen. Ook de lage huurprijzen in het binnenland zouden een goede reden kunnen zijn. Of wellicht een van de kunstenaarsvrienden van Huysmans die ook naar de Veluwe vertrokken.”

De verhuizing naar Nunspeet bracht hem in ieder geval nieuwe inspiratie. Sommige literatuur beschrijft een radicale verandering wat betreft Huysmans’ schilderstijl, maar daar is Jongedijk het niet mee eens. “De stijl die we zien in sommige werken op de Veluwe, zien we ook al eerder in zijn oeuvre van de Bergense School. Hij grijpt dan terug op deze traditie.”

“Wel is duidelijk te zien dat hij zich heeft laten inspireren door de omgeving. Dit zie je terug in de thematiek van zijn schilderijen. Hij schilderde onder andere een typisch element uit Nunspeet, een zoomhuisje, en een straatje in de plaats Elburg.”

Frans Huysmans, Huisje aan de Zoom te Nunspeet, ongedateerd. Olieverf op doek, 50 x 70 cm. Bron: Collectie Gemeente Nunspeet

De tentoonstelling

Ten tijde van het interview – juni 2020 – is Jongedijk voornamelijk te vinden in de boeken en in gesprek met verzamelaars. “We inventariseren wat er allemaal nog van hem te vinden is. We hebben het dan niet alleen over zijn kunst, maar ook over documenten, mooie verhalen en anekdotes. We zijn op zoek naar antwoorden op de talloze vragen die we hebben, omdat er zoveel onbekend van hem is.”

Wat wel duidelijk is: het schildersleven van Huysmans zal de rode draad vormen. “Maar er is ook aandacht voor de bijzonderheden, zoals de vele theaterstukken waar hij aan meewerkte. Het onderzoek naar Huysmans brengt ons op zoveel nieuwe ideeën, en dat is nou juist het leuke er aan.”

Noord-Veluws Museum

De tentoonstelling over Huysmans in het Noord-Veluws Museum stond oorspronkelijk gepland voor de maand oktober, tijdens de Maand van de Geschiedenis. Het onderzoek heeft helaas meer tijd in beslag genomen. De opening van de expositie staat nu gepland in december.